انواع اختلالات زبانی

با وجود تحقیقات همه جانبه اختلال یا اختلالات زبانی معلولیتی است کماکان ناشناخته. اختلال زبان در سطوح مختلفِ ضیعف، پیشرفته و خیلی پیشرفته بروز می کند. از این میان «اختلال زبان خیلی پیشرفته/همه جانبه» معلولیتی است که تا آخر عمر با شخص مبتلا همراه می باشد. بطور خلاصه می توان گفت افراد مبتلا در دو وجه زبان آموزی یعنی تولید زبان (اکسپرِسیو) و درکِ زبان (ایمپرِسیو) با مشکل رو به رو هستند. مشکلاتی که مربوط به تولید زبان یا سخن گفتن می شوند زودتر قابلِ کشف اند تا آن دسته که به فهم و درک زبان برمی گردد. بدین لحاظ شناختِ اختلالات زبانی و شیوه هایِ پداگوژیکِ آن می بایستی یکی از حوزه هایِ رشته هایِ تربیتِ معلم باشد.
افرادِ مبتلا در چهار حوزه یِ زیر به یاریِ همه جانبه نیاز دارند:
- فنولوژی یا شناخت اصوات
- دستور زبان یا گرامر
- شناخت لغات و معانی یا سِمانتیک
- کاربرد زبان یا پراگماتیک
فنولوژی یا شناخت اصوات؛ اغلبِ کودکان بدونِ کوچک ترین زحمت اصواتِ زبانی را از راهِ شنیدن می آموزند. امّا کودکِ مبتلا به اختلال زبان از تولید بعضی اصوات یا ترکیب اصوات عاجز است. آهنگ و نوایِ گفتار(پروسودی) نیز بخشی از فنولوژی است. بروس (۱۹۹٨) معتقد است که آهنگ زبان نیز گاهی دچار خدشه شده و نحوه یِ حرف زدنِ فردِ مبتلا به اختلال زبان یکنواخت و بی آهنگ می گردد. امّا مشکلِ فرد تنها به تولید خلاصه نمی شود. بعضی از مبتلایان از درکِ اصواتِ زبانی عاجزند و برایِ آموختن زبان به کمک و یاری احتیاج دارند.
دستور زبان یا گرامر؛ کودک ساختار زبانِ مادری اش را با همان شیوه ای که اصوات و شیوه یِ تولید صدا را می آموزد فرامی گیرد. در سال هایِ اولِ عمر خطاهای مخصوص کودکان رایج است. این خطاها به خودی خود و بدونِ کمک دیگران برطرف می شوند. کودک مبتلا به اختلال زبان با این بخش نیز با مشکل روبه روست. مشکلات مربوط به دستور زبان در سطوح گوناگونی رُخ می دهد. فرد گاه از به کار بردن حروفِ ربط یا اضافه دچار تعلّل می شود و گاه در صرفِ افعال و صورت هایِ مختلف کلمات به مشکل برخورد می کند.
شناخت لغات و معانی یا سِمانتیک؛ به محتوای زبان و معنای لغات برمی گردد. خزانه یِ لغت اغلب افراد مبتلا به اختلال زبان محدود است. گاه پیش می آید که خزانه یِ لغت فرد از غنای کافی برخوردار است ولی فرد از استفاده یِ به موقعِ لغاتی که در بحث و گفت و گو ها نیاز دارد درمانده است. عدمِ توانایی در استفاده یِ به موقع از لغاتِ آموخته در اصطلاحِ علم پداگوژیک و زبان آموزی کودک به بسیجِ واژگان معروف می باشد.
کاربرد زبان یا پراگماتیک؛ یعنی چگونگیِ استفاده یِ زبان در روابطِ اجتماعی. زبانی که ما در روابطِ انسانی و اجتماعیِ خود به کار می گیریم مملوّ است از قوانینِ نوشته و نانوشته؛ از جمله چگونگیِ به کار گیری زبان در یک موقعیت و رابطه ی خاص، به نوبت حرف زدن، طرزِ نگاهِ کردن هنگامِ حرف زدن، طرزِ تکان دادن دست ها، فاصله یِ فرد با فردِ مخاطب و از این قبیل. افراد مبتلا به اختلالِ زبان شاید که منتظرِ نوبتِ خود نشوند و لاینقطع حرف بزند یا حرف دیگری را قطع کنند. فرد مبتلا شاید که از نحوه یِ به کارگیریِ زبانِ آموخته اش/ حرف زدنش آگاهی نداشته باشد و اصطلاحأ حرفش را آن جا بزند که جایش نیست.
با تفاسیرِ آمده می توان اختلال یا اختلالات زبانی را (طبق تقسیم بندیِ نِیتل بلاد و سلامه (۲۰۰۷) به چهار دسته یِ زیر رده بندی کرد:
- اختلال زبانِ ضیعف؛ فرد در تلفظِ اصوات و کلمات به مشکل برخورد می کند. این اختلال به مرور زمان از بین می رود، امّا این بدین معنا نیست که کودک احتیاج به کمک و یاری ندارد. کمک و یاری بایستی به شیوه ای پنهان و بدونِ تذکر و یادآوریِ مشکل به فرد صورت پذیرد، چیزی که در اصطلاح پداگوژیک «آموزش ایمپرسیو یا آموزش درونی» نام گرفته است.
- اختلال زبانِ متوسط؛ علاوه بر دشوار بودن فنولوژی/اصوات زبان و تلفظِ واژه ها فرد تا حدودی با دستور زبان نیزبه مشکل برخورد می کند.
- اختلال زبانِ پیشرفته؛ یعنی علاوه بر دشواری های همه جانبه با فنولوژی/اصوات زبان و تلفظِ واژه ها و دستور زبان، فرد با محتوای زبان و معنای لغات نیز دست و پنجه نرم می کند. چنانچه کودک از درک زبان عاجز باشد خود به خود از نظر رفتاری و در روابط اجتماعی نیز دچار مشکل می شود.
- اختلال زبانِ همه جانبه؛ بدین معناست که فرد مبتلا در تمامِ وجوه زبان دچار نقص و کمبودهایِ جدّی است و بدین سبب به سختی از فهم و درک زبان بطور اخّص و از درکِ زبان اطرافیانِ خود بطور اعّم برمی آید. کمکِ به موقع و دُرست و علمی به فرد تا حدود زیادی از مشکلاتِ زبان آموزیِ او جلوگیری می کند.
ادامه دارد.
استکهلم/ شنبه ۵ تير ۱٣٨۹ - ۲۶ ژوئن ۲۰۱۰
مرجع:
Bruce, Gösta (1998). Allmän och svensk prosodi. I serien praktisk lingvistik nummer 16 1998. Institutionen för lingvistik vid Lunds universitet.
Nettelbladt, Ulrika & Salameh, Eva-Kristina(red). (2007)Språkutveckling och språkstörning hos barn. Lund: Studentlitteratur.