از گفتارتا نوشتار/ بخش دوّم
«تدریس زبانِ نوشتاری بر پایه ی ژانرها»


سوادآموزی همانندِ سایرِ پدیده هایِ انسانی از زمانِ خود رنگ می پذیرد. در زمانی نه چندان دور هر فردِ ایرانی که از پسِ قرائت قرآن برمی آمد فردی باسواد تلقی می شد. پس از آن داشتنِ مدرک کلاسِ نهم معیارِ سوادآموزی شد. و آنگاه دیپلم دبیرستان. امروزه بخصوص با نقشِ روزافزونِ اینترنت در زندگی ما سوادآموزی ابعادِ گستره تری به خود گرفته است. جامعه یِ بشریِ امروز خواسته های تازه ای از جوانانِ خود دارد. آن که نتواند پاسخگوی این خواسته باشد به خودی خود از این گود به بیرون پرتاب می شود. اطلاعات، ما و عصرِ ما را در خود بلعیده است. جوانانی که با توشه ای خالی یا نسبتأ خالی مدرسه را به پایان می رسانند اغلب با مشکلاتِ بسیاری رو به رو می شوند. آینده ی نامطمئنِ این جوانان زمینه ساز معضلاتی می شود که نه تنها گریبانِ فرد که گریبانِ جامعه را نیز می گیرد. بدین لحاظ نقش معلم بیش از هر زمانی حیاتی و سرنوشت ساز است. از همین روست که معلم ها مخاطبانِ این مقاله هستند: با کوله باری از پداگوژیکِ معاصر تدریس را آغاز کنید.

تدریس زبان نوشتاری

امروزه وقتی در کشورهای پیشرفته یِ غربی پای سخنِ تدریس زبانِ نوشتاری به میان می آید ما با اصطلاحِ «تدریس زبانِ نوشتاری بر پایه ی ژانرها» روبه رو می شویم. ژانر اصطلاحی است مختص به ادبیات؛ شعر، داستان/قصه، نمایشنامه و رومان. داستان ها و رومان ها دارای دسته بندی هایی از قبیلِ رومان هایِ جنایی، رومان های عشقی، رومان هایِ تاریخی و غیره هستند. بنا به گفته یِ مارتین ( ۱۹٨۹) اصطلاح ژانر به حوزه های دیگر مثلِ فرهنگ و آموزش و پرورش وارد شده است. علم پداگوژیک با وام گرفتن این واژه دنیایی تازه به روی معلم ها گشوده است. بدین ترتیب «ژانر» تعریفی گسترده تر می یابد. اینک برنامه های تلویزیونی، بازی ها و برنامه های کامپیوتری و حتا گفتگوهای تلفنی و شوخی ها و طنزها نیز دارایِ ژانرهای گوناگون شده اند.
هر ژانر خصوصیاتی مختص خود دارد و از دسته های دیگر متمایز است. این تمایز می تواند به ساختار یا به هدف و نطقه نظرات، یا حالاتی خاص و یا نقشِ آن ها در جامعه مربوط شود. آن چه اهمیّت دارد این است که طرفدارانِ هر ژانر از مختصاتِ ژانری که از آن پشتبانی می کنند آگاهی داشته باشند. لحظه ای این خصوصیات را زیرِ دره بین نگاه داریم. ابتدا به ساکن باید گفت که ژانرها هدفمند هستند. از سوی دیگر هر ژانر ساختارِ ویژه ای دارد که آن را از دیگر ژانرها متمایز می سازد. به عبارت دیگر می توان گفت هر ژانر دارایِ فرهنگِ خاصِ خود است. این ساختار و یا فرهنگ به نوبه یِ خود در فرهنگ هایِ مختلف انسانی شکل و رنگِ مختصِ همان فرهنگ یا جامعه را به خود می گیرد. از این گذشته هر ژانر «زبانی خاصِ خود» دارد. اغلب مقاله هایِ مجلات و روزنامه ها از وقایعی می گویند که به زمان گذشته تعلق دارد، در نتیجه افعال به کارگرفته در متن نیز ماضی است. گاهی هم یک یا دو نقل قول در پرانتزی آورده می شود. در دفترچه های راهنما اغلب ما با جملات «امری» برخورد می کنیم. دفترچه ها یا کتاب هایِ راهنمای کامپیوتر از فعل ها/مصدرهایی مثلِ اضافه کردن، قفل کردن، مخفی کردن، کلیک کردن، به روز کردن و کلماتی چون؛ نرم افزار و سخت افزار، کاربر، فلش ، فیلم ، تصویر با فُرمات، ویندوز، دسکتاپ و فایل و غیره موج می زند.
آنچه آمد شاملِ حالِ حوزه یِ پداگوژیک نیز می شودامروزه در همه یِ مدرسه هایِ جهان علاوه بر زبانِ رسمیِ کشور یک یا دو و حتا گاهی چند زبان تدریس می شود. تدریس بر پایه ی ژانرها در زبانِ دوّم نقشیِ اساسی بازی می کند. دانش آموز باید ژانرهایِ زبان گفتاری/محاوره ، ژانرهایِ زبان نوشتاری را بیاموزد. این مقاله به ژانرهایِ مختلفِ تدریس زبانِ نوشتاری اختصاص داده شده است.
جیم مارتین و بسیاری دیگر از پژوهشگرانِ علم پداگوژیک زبانِ نوشتاری مدرسه را به دسته ها یا ژانرهای گوناگونی تقسیم کرده اند، از آن جمله؛ بازگوئی و تفسیری، ترجمه، توصیفی، تشریحی، طرزِ عمل، استدلالی، توضیحی و متون بر مبنایِ بحث وجدل. هر یک از این دسته ها/ژانرها دارایِ خصوصیاتی هستند که در بالا ذکر شد. معلم با به کارگیریِ این دسته بندی ها در تدریسِ زبان نوشتاری، زبان آموزی را هدفمند و علمی می کند.

آدينه ۱۱ شهريور ۱٣۹۰ - ۲ سپتامبر ۲۰۱۱

Martin, J. 1989. “Technicality and Abstraction: Language for the Creation of Specialised Knowledge.” I writing in schools (B. Ed. Course Reader); ed. F. Christie. Geelong, Victoria, AU: Deakin University press.